Over het grote gevaar van ik-loosheid

Sinds het begin van de coronacrisis houdt Rolf van Velthoven elke maand een stille protestwake voor het gebouw van de Tweede Kamer in Den Haag. Op donderdag 3 februari doet hij dit voor de 22ste keer. Ter gelegenheid daarvan schreef hij twee bijdragen, waarvan we vandaag de eerste publiceren.

Het grote gevaar van ik-loosheid

Op 29 mei 2013 werd van regisseur Margarethe von Trotta de film Hannah Arendt in omloop gebracht. De film is gecentreerd rond de reactie van de filosofe Hannah Arendt tijdens het proces in Jeruzalem tegen Adolf Eichmann, de bedenker en uitvoerder van de fabrieksmatige vernietiging van Joden tijdens het nazi-regime.
Hannah Arendt, toen al hoogleraar in New York, was daar om voor The New Yorker verslag te doen van het proces.

De regie uit handen

In de film is mooi het moment in beeld gebracht waarop Arendt zich bewust wordt van hetgeen zij waarneemt: een gewone, gehoorzame ambtenaar, niet een monster, zoals menigeen op grond van Eichmann’s staat van dienst zou verwachten. Essentieel is voor haar ook de verdediging die Eichmann aanvoert voor zijn daden: het te berde brengen van alle mogelijke clichés, zoals dat hij gewoon zijn werk deed en dat hij loyaal was aan zijn opdrachtgever. Eichman had de regie over zichzelf, over zijn denken en doen, uitbesteed aan Hitler!

Het bracht Arendt tot haar bekende uitspraak over ‘de banaliteit van het kwaad’: om kwaad te doen aan mens en wereld, behoef je helemaal geen monster of duivel te zijn. Hiervoor zijn het samenkomen van twee omstandigheden voldoende, namelijk de afwezigheid van een zelfstandig, eigen, kritisch oordeelsvermogen én maatschappelijke omstandigheden die uitnodigen tot conformisme op grond van angst om af te wijken en op te vallen.

Wij hebben het in de persoon van Eichmann over een soort van ik-loos mens die zich onder de drukkende omstandigheden van het nazi-regime gewillig voegt naar wat van hem wordt verwacht. Eichman betoont zich loyaal aan zijn baas, Hitler, want wiens brood men eet, diens woord men spreekt. Met andere woorden, wanneer Eichmann als zijn baas Nelson Mandela had getroffen, dan had hij even trouwhartig en kritiekloos de daden gesteld die hem door Mandela zouden zijn opgedragen. Het resultaat hiervan zou echter zeer waarschijnlijk radicaal anders zijn geweest.

Dicht op de huid

Arendt is vanwege haar zienswijze zwaar bekritiseerd, want zij zou voor Eichmann begrip hebben getoond door hem niet als monster te beschrijven. Het tegendeel is waar: door Eichmann te beschrijven als een hele gewone doorsnee, gedachteloze en ik-loze man schaarde zij hem in de rijen van de hele gewone, gedachteloze mensen, de massa, en bracht zij de mogelijkheid van het doen van kwaad aan mens en wereld dicht op de huid van ieder van ons. Dat was de reden van de verontwaardigde reacties op Arendt’s zienswijze. Zij kwam met haar diagnose ieder van ons te nabij, want laat jij zien waar jij voor staat, wanneer de omstandigheden grimmiger worden?

Angst voor vrijheid

In 1952 verscheen bij uitgeverij Bijleveld de eerste druk van het boek De angst voor vrijheid van de psychiater en cultuurfilosoof Erich Fromm. In dit boek schetst Fromm dat de angst voor vrijheid, de angst tot het nemen en afleggen van verantwoordelijkheid door ieder individu voor haar/zijn daden in het leven, onherroepelijk leidt tot de vlucht in onvrijheid: in conformisme (aanpassen, wegduiken, onzichtbaar worden in de massa).

Het onderscheid tussen de gedachteloze en ik-loze massa en de individuele enkeling is prachtig in beeld gebracht in de film ‘Una giornata particulare’ van regisseur Ettore Scola uit 1977: twee personen – zij een huisvrouw en hij een homo – die beide er niet toe doen in het van masculine waarden doortrokken fascistische Italië van Benito Mussolini en die weg blijven van de massale verwelkoming bij gelegenheid van het bezoek van Hitler op 6 mei 1938 in Rome en elkaar persoonlijk, individueel ontmoeten en in elkaar de geestverwantschap herkennen.

Onze corona-werkelijkheid

De bovenstaande films en het boek van Fromm kwamen mij tijdens de afgelopen coronaperiode van 22 maanden telkens weer voor de geest: eenzelfde soort van dreigende maatschappelijk omstandigheid, nu in de vorm een ziekmakend virus én een overheid, die in haar publieke uitingen over het virus de angst onder de bevolking opstookt en zo de grote massa van gedachteloze en steeds banger wordende burgers ontvankelijk maakt voor manipulatie.

Nu heeft de macht altijd al de neiging om haar macht te bestendigen en te vergroten. Dit aspect is het dus niet dat mij zo verbaast. Wat mij – meer dan het coronavirus – angst inboezemt, is de volgzaamheid van het grootste deel van de bevolking. Hoe is het mogelijk dat zulke grote delen van de bevolking en van de volksvertegenwoordigers zich door angst laten verlammen en de ‘informatie’ van de zijde van de overheid voor zoete koek slikt en geen weg weet om de angst om te zetten in de moed tot het zelf doen van onderzoek, tot het zichzelf stellen van vragen, tot de moed tot waarheidsvinding, als dat nodig is zelfs tegen de drang tot ‘sensibiliseren’ van fractieleiders in?

Waar ligt de grond-oorzaak van deze gedachteloze ik-loosheid? Op welk punt moeten wij aangrijpen om deze treurige stand van zaken, dit gebrek aan innerlijke morele ontwikkeling, radicaal te veranderen naar één van vrijdenkende, in de binnen een democratie geldende waarden geïnteresseerde burgers?

Naar mijn mening is het onderwijs dit aangrijpingspunt. In een volgende bijdrage ga ik daar dieper op in.

 

Foto: John Angel

Gerelateerd

ANGST: bron van laffe volgzaamheid èn van moed

Waarheids- en Vrijheidstour: gesprekken over angst en wat te doen om die te overwinnen

Kernwaarden hebben onderhoud nodig

‘Alleen vanuit innerlijke vrijheid is het mogelijk om garant te staan voor de uiterlijke vrijheid’

 

Wil je een seintje per e-mail ontvangen bij iedere nieuwe posting op TransitieWeb?
Klik dan hier.

Wil je jouw reactie plaatsen bij dit artikel?

Ga dan met je cursor helemaal naar de bodem van deze pagina. Daar vind je een invulscherm. Je kunt daar je reactie intypen of inplakken. Het kan soms geruime tijd duren voordat je reactie zichtbaar is.
Als je reageert kun je ook instellen dat je een seintje krijgt bij nieuwe reacties en/of bij nieuwe berichten.


Nieuwsbrief TransitieWeb

Schrijf je hier in voor de Nieuwsbrief van TransitieWeb (drie of vier edities per jaar). De nieuwsbrief is een ‘hotline’ met de lezers en is van grote waarde nu er steeds meer censuur komt op het internet.

Nieuwe sociale media netwerken

TransitieWeb ondersteunt de opbouw van decentrale sociale netwerken. We nemen daar zelf actief in deel met micro postings op de server @mastodon.social. Ons adres hier is @transitieweb@mastodon.social. Om deze postings te kunnen zien heb je een account nodig.

Meer uitleg over decentrale sociale media vind je hier.

Gerelateerde artikelen:

17 reacties

  1. Theo schreef:

    Er zijn mensen met ik-zwakte, beter gezegd met een zwakke manifestatie van het ik. En er zijn inderdaad ook ik-loze mensen, mensen zonder menselijk ik. Er zijn ook mensen met een buitenaards ik, zie – als het je interesseert – het (antroposofische) boek van Erdmuth Grosse: Mensen zonder ik, Het verschijnen van ik-loze mensen en de mysteriën van het ik (uitgeverij Pentagon). In dit boek komt in dit verband ook de rol van geheime genootschappen aan de orde.

    • Dank, Theo, voor jouw reactie.
      Het boek van Grosse is mij bekend al heb ik het nog niet gelezen.
      Misschien toch goed om dat eens te doen, al zou het alleen maar zijn om te zien welke eigenschappen anderen toekennen aan ikloosheid.
      Hartelijke groet,

  2. Ciska schreef:

    Heel verhelderend, met veel plezier gelezen. Er ging weer een luikje open bij mij….daarom het massale wegkijken en gedachteloos volgen van de “kudde”…wat mij zeer verontrust…het zelfs als “gevaarlijk” ervaar.
    Dankjewel.

  3. Leo schreef:

    Dag Rolf, als het virus niet geisoleerd is, kun je ook niet weten of je een stukje van het virus voor je hebt… Virologie is een pseudo-wetenschap. Ik ben benieuwd naar je reactie na het lezen van De Betovering Verbreken.

    Kijk anders eens odysee.com/@DrAn…-Hammond:9, waar Hoaxer Hammond van repliek wordt gediend. Dit naar aanleiding van een artikel van Mercola waarin beiden claimen dat het virus geïsoleerd is.

    • Dank voor jouw leessuggestie, Leo !
      Ik heb een filmpje gezien van dr. David Martin waarin hij ook uit de doeken doet, dat er alleen stukjes zijn van het zg. coronavirus, gepatenteerd door de farmaceutische industrie !

  4. Maarten Stam schreef:

    Nu ik 79 ben weet ik dat onderwijs mij meer leerde dan lezen, schrijven en rekenen. Ook het passend gedrag binnen het systeem leer je er door ervaring. B.v. een opmerking plaatsen kon slechts na het opsteken van een vinger en dan afwachten of je iets mocht zeggen. Dat bepaalt het gezag, de juf, die laat je altijd wachten als je iets aan haar moet geven. Juf is dus van veel groter belang dan ik. Dan moet je wel luisteren naar overheid.

    • Dank voor jouw reactie, Maarten.
      Het hele leven bestaat eruit ons alle laagjes die aan ieder van ons zijn gaan kleven eerst bewust te worden om vervolgens te bepalen of zij ons in ons leven hinderen of nog ten dienste staan. In het eerste geval is het zaak om je ervan te ontdoen.

  5. Esther schreef:

    Hallo Rolf, jouw woorden raken een belangrijke kern! Hannah Arendt inspireert om na te denken over het kwaad in ieder mens en hoe innerlijke leegheid je keuzes desastreus beïnvloedt. Hannah constateerde tijdens het proces van Eichmann dat juist de actieve medewerking van Joodse leiders met de nazi’s door lijsten van Joodse stadsgenoten te overhandigen, ervoor zorgde dat heel gemakkelijk Joodse gezinnen afgevoerd werden naar de concentratiekampen. Ze schreef dit op en werd hierom verguisd en verstoten door vooral Joden. De waarheid is als een tweesnijdend zwaard en confronteert ons met onze eigen keuzes voortgekomen uit innerlijke leegheid. Verwerpen we deze waarheid of laten we deze pijn toe zodat we moed kunnen ontwikkelen?

    • Leo schreef:

      Het is vooral het niets doen door de deugmensen die braaf hun masker dragen en in hun café de qr code handhaven dat ten grondslag ligt aan de uiteindelijke genocide waar situaties als deze op uit draaien. Wat hier psychologisch achter zit werd al in de zestiende eeuw beschreven, in theanarchistlibrary.org/libra…-servitude. Fascinerend hoe die tekst nu, ruim 350 jaar later, nog steeds heel accuraat en relevant is.

    • Dank voor jouw wijze woorden, Esther.
      Deze coronaperiode is er één die mij in ieder geval heeft gebracht bij de vraag: waar sta ik ?
      Met twee dochters en 5 kleinkinderen als representanten van deze twee generaties voelde ik dat ik niet achterover kon leunen en dat ik een betere wereld voor hen wil achterlaten dan die waarin zij nu leven. Daarom sta en loop ik sinds 5 mei 2020 rond elke 5-de van de maand bij de regeringsgebouwen in Den Haag om met passanten in gesprek te komen over angst, de dominante emotie nu, en om die om te vormen tot moed, de moed tot zelf onderzoek doen.

  6. Nelia schreef:

    Mooi opgeschreven en met de historie verbonden Rolf!
    Met één ding ben ik het niet eens: de “Tweede Kamer”, de “volksvertegenwoordiging” is m.i. al langer ordinair omgekocht en zorgvuldig uitgekozen op medeplichtigheid op gevoelige gebieden. Dus ook chantabel. Op enkele uitzonderingen na….
    Om nog maar te zwijgen van vervalsing van verkiezingen en omkoperij. Eén grote zwendel dus.
    De gedachtenloosheid van de bevolking maakt dit inderdaad mogelijk. Ik ben heel benieuwd naar jouw volgende bijdrage.

  7. Leo schreef:

    Eens, onderwijs is een groot onderdeel van het probleem, dat is namelijk hoe totalitaire regimes voor ik-loze volgelingen zorgen. Zie odysee.com/Gover…d_backup:9.

    PS: Rolf, virussen bestaan niet. Zou mooi zijn als je “corona-virus” niet gebruikt als referentie. Lees odysee.com/DeBet…erbreken:b eens, over de onzin van virussen.

    • Rolf van Velthoven schreef:

      Dag Leo,
      Mee eens: in ieder geval is het coronavirus nog nooit geïsoleerd aan getroffen, wél stukjes ervan, bewaard als patenten van de Farma industrie.
      Dank voor jouw positieve reactie.
      Rolf

We stellen je reactie op prijs. Je kunt hem hieronder plaatsen. Probeer zo kort en bondig mogelijk te zijn. Als je echt wat meer woorden nodig hebt, dan is 300 woorden het maximum. Alle reacties worden gemodereerd. Het kan daarom even duren voordat je reactie zichtbaar is.